Hæ? Korleis skal eg vite noko om ein samansett tekst?

Kor mange gongar har du fundert på kor relevant det du lærer om litteraturhistorie, analyse-fag eller grammatikk og pragmatikk er for livet som kjem? Eg har tenkt på dette mange gongar. Eg, som skal bli norsklærar, har særleg bekymra meg for korleis eg skal ta med meg dette utdaterte, bokorienterte pensumet inn i eit stadig meir digitalisert og mangfaldig norskfag. Heldigvis er ikkje eg den einaste som har tenkt på dette.

Professor Gunnar Liestøl har tatt eit djupdykk ned i den verda som møter oss i skulen: Ei verd som stadig meir består av digitale, samansette tekstar. I artikkelen «Sammensatte tekster – sammensatt kompetanse» prøvar han å finne ut kva kompetanse som trengs for å leve i denne spanande tekstverda, og ikkje minst korleis ein kan avle fram denne kompetansen. Liestøl tar oss med tilbake til dei første store sivilisasjonane og nyttar seg av den rike ressursen historia er for å diskutere dei elementa samansette tekstar består av, korleis dei framleis er aktuelle og ikkje minst gir han oss ei ramme for korleis ein kan tenkje rundt denne type tekstar. Særleg spanande er det korleis han gjennom eit historisk-teoretisk bakteppe, klarer å vise korleis «gammal», «tekstuell» kunnskap har overføringsverdi til analyse og produksjon av samansette tekstar! Dette er relevant for meg som lærarstudent.

Tekst er ikkje berre skrift for Gunnar. Han har eit utvida tekstomgrep, noko som gjer at hans er på både dataspel, nyhendeartiklar og powerpointpresentasjonar som tekst. Rettnok samansette tekstar, men like fullt tekst. Dette gjer også at han skapar ei kopling melom det digitale og samansette tekstar. Denne koplinga bringer opp spørsmålet som eg sjølv har stilt meg sjølv: Korleis er bokkunnskapen nyttig når ein skal arbeide med dette nye tekstomgrepet?

Men Liestøl er ein grei kar. Han plukkar opp dette spørsmålet og går vidare med å vise nettopp dette. Kunnskapane vi har frå før er slett ikkje utan relevans. Liestøl gjer eit poeng av å diskutere og vise fram det gamle skiljet mellom skrift og bilete, og korleis dette på mange måtar speglar (og er opphav til) det digitale skiljet han meiner å sjå mellom lærarar og elevar i skulen i dag. Hovudpoenget med denne diskusjonen er at lærarane er utdanna i ein tradisjon som legg stor vekt på språk, litteratur og bøker. Skrift er den viktigast og mest opphøgde uttrykksforma. Dette går i klinsj med elevane sitt verdsbilete. Dei har vokse opp i ei verd som er grunnleggjande audio-visuell, med alle verdas moglegheiter for ulike uttrykksformer.

Nett her er det Gunnar gjer seg klar for nådestøyten. Det spelar inga rolle at dei vaksne og borna er frå to forskjellege tradisjonar. Kvifor ikkje, tenkjer du? Jo, det har Liestøl eit godt svar på. Samansette tekstar består av ulike teksttypar. For å ha kunnskap om samansette tekstar, treng ein kunnskap om tekst. Akkurat her kjem lærarkunnskapen til nytte. For ein lærer jo om tale og skrift, bilete og til dels video. Dette er jo dei teksttypane samansette tekstar består av! Liestøl skildrar eigenskapane til teksttypane gjennom taksonomiar, summert opp i denne modellen:

Liestøl nyttar desse taksonomiane til å vise likskapar og forskjellar mellom dei ulike teksttypane, men hovudsakleg for å vise at dei verbale teksttypane (tale og skrift) er overordna dei andre teksttypane, også i samansette tekstar. Det er dei som har moglegheit til å vere på alle område (auditiv, statisk, visuell og dynamisk). Dermed er dei verbale teksttypane sentrale i både å skape og å forstå samansette tekstar. Og er det noko ein lærer på universitet er det korleis ein skal forstå tale og skrift!

Men Gunnar har framleis eit «problem» å ta opp – dei samansette tekstane er stort sett digitale. Her har ikkje lærarar nok kompetanse, og sannsynlegvis ikkje meir kompetanse enn mange av sine eigne elevar. Dermed må elevar og lærarar samarbeide, for å kome fram til det felles målet: Digital kompetanse kring samansette tekstar. Til sist i artikkelen viser Liestøl korleis ein kan gjere dette, gjennom prosjektarbeid som handlar om tverrmedialitet og adapsjon.

Dette er alt vel og bra, men kva relevans har denne artikkelen for faget NORD2600? Den logiske staden å starte er på emnesida til faget. Her står det blant anna at faget krinsar rundt «produksjon, forståelse og vurdering av ulike tekstar» (ntnu.no/studier/nord2600). Eg meiner artikkelen tar opp alle desse tre elementa. Viss vi ser på den siste delen først, angåande ulike tekstar. Er det noko som blir diskutert opp og ned i mente i artikkelen, så er det ulike teksttypar. Liestøl går ganske grundig gjennom både eigenskapane og forholdet mellom ulike typar tekst. Så kan ein kanskje diskutere kva som blir meint med ulike teksttypar frå ntnu si side, men den kunnskapen Liestøl presenterer er uansett relevant for å skape forståing.

Også når det gjeld forståing og produksjon meiner eg at vi kan få ny og nyttig informasjon frå denne artikkelen. Særleg gjeld dette med tanke på den bakgrunnen teksten gir dei samansette tekstane. Ved å lære meir om forholdet mellom bilete og lyd til dømes, klarer ein lettare å sjå korleis dei spelar på kvarandre eller går imot kvarandre. Då trur eg at ein blir betre på å produsere samansette tekstar, og ein blir også meir merksam på korleis ulike delar påverkar kvarandre.

Dette er noko eg føler manglar i det øvrige pensumet. Faget har fleire artiklar og kapittel som tar på samansette tekstar (eller multimodale tekstar som det også blir kalla), blant andre Anne Løvland sin artikkel «Multimodalitet og multimodale tekster». Denne artikkelen tar særleg opp samspelet mellom ulike modalitetar i ein samansett tekst. Men den seier likevel lite om bakgrunnen for ein samansett tekst. Eg meiner at Liestøl sin artikkel bidreg med ei bakgrunnsforståing og eit blikk mot dei ulike delane sine eigenskapar, som gir eit breiare perspektiv på desse tekstane.

Artikkelen kan også knytast til delar av pensum som handlar om literacy generelt. Marte Blikstad-Balas presenterer ein veldig forenkla definisjon av literacy i boka «Literacy i skolen»: «Literacy (handler om) å skape mening ved hjelp av tegn i egne og andres tekster» (Blikstad-Balas, 2016, s. 15). Denne enkle skildringa samsvarar både med emneskildringa og med artikkelen til Liestøl. Det er trass alt dette han snakkar om. Korleis bruke teikn for å skape meining, og korleis skal vi forstå dette i tekstar vi møter. Slik meiner eg at artikkelen også er knyte opp mot literacyomgrepet i vid forstand. Men også på eit meir konkret nivå, viser Liestøl til argument og omgrep som er nytta i andre delar av pensumlitteraturen. Blant anna nyttar Liestøl seg av eit utvida tekstomgrep, noko vi også møter i Skjelbred og Veum sin tekst «Literacy i læringskontekster». Her møter vi også dei same argumenta kring verbalspråket sin opphøgde posisjon i skulen som vi møter i Liestøl sin artikkel, men på eit mykje meir overflatisk nivå. Igjen, viser dette at Liestøl sin artikkel kring den samansette kompetansen er relevant for å utdjupe og forklare artiklar som allereie er på pensum i NORD2600.

Men kanskje det aller viktigaste denne artikkelen kan bidra med, er å klargjere korleis gammal kunnskap kan vere nyttig i ein ny verden. Dette er noko eg saknar litt i faget. Det er mykje fokus på kva vi må kunne og kvifor vi må kunne det. Men i møtet med nye tekstar og samhandlingsformer som vi skal både forstå og produsere, kan det vere vanskeleg å vite kvar vi skal få denne kunnskapen frå. Her føler eg Liestøl sin artikkel kjem til sin rett. Artikkelen klargjer korleis vi kan nytte det vi allereie veit, inn i den nye verda. Og ikkje minst, den viser at du treng ikkje kunne alt. Vi kan lære av kvarandre. Ikkje minst også frå elevane. Akkurat dette perspektivet tenkjer eg er viktig å ha med når ein skal arbeide med noko som er så ukjent og foranderleg som eit moderne literacyomgrep.

Ingrid Løvoll

Kjelder:

Blikstad-Balas, M. (2016). Literacy i skolen. Oslo: Universitetsforlaget.

Liestøl, G. (2006). Nordic Journal of Digital Literacy, 2006 (04). 277-305.   

Løvland, A. 2010. Multimodalitet og multimodale tekster. I Tidsskriftet viden om læsning nr. 7, s. 1-5 Hentet fra: http://www.videnomlaesning.dk/media/1607/anne-lovland.pdf

Skjelbred, D. og Veum, A. 2013. Innledning – Literacy i læringskontekster. I D. Skjelbred og A. Veum (red.) Literacy i læringskontekster, s. 11-25. Oslo: Cappelen Damm.